Gerrit Bartels en zijn ( kerk ).
Gerrit Bartels en zijn (kerk)
Primair, Secundair, Tertiair of Quartair
- Een secundaire bron is een historische bron die voortbouwt op informatie die eerder is opgeslagen in een primaire bron. Door combinatie en interpretatie kan nieuwe informatie ontstaan die in oudere bronnen ontbrak.
- Wie historische zaken wil beschrijven doet er goed aan om altijd op zoek te gaan naar de primaire bron. Een secundaire bron citeren levert vroeg of laat problemen op. Als je er blindelings vanuit gaat dat de secundaire bron betrouwbaar is, kon je nog wel eens bedrogen uitkomen.
Het grafschrift en de VOC-reizen
- In het geval van Douwe Brouwer die in 1949 het boekje Beschrijving van de St. Gomarus- of Westerkerk en de St.Pancras- of Zuiderkerk te Enkhuizen uitbracht, staat er op bladzijde 44 een stukje over de grafsteen van Gerrit Bartels.
- In dit stukje is het grafschrift opgenomen en ik verwijs naar de eerste en de laatste regel daarvan:
"Grafschrift Van, Den 21 Iarege Iags Kneght En 17 Iaar Oostinie Bevaaren" / "Geboren 23 Oct. 1708, getrouwd 6 May 1761, gestorven 25 February 1778."
- Behalve dat de man op een wat hoge leeftijd getrouwd zou zijn (52), wat niet ongewoon was, niks bijzonders. Het eerste deel "Grafschrift Van, Den 21 Iarege Iags Kneght En 17 Iaar Oostinie Bevaaren" geeft o.a. aan dat hij 17 jaar in dienst is geweest bij de Oost-Indische Compagnie. Deze 17 jaar is volledig terug te vinden en is als volgt:
- 31 december 1749 – 9 september 1751: Derdewaak aan boord van de Straalen.
- 5 juni 1752 – 1 juni 1755: Derdewaak aan boord van de Oranjezaal.
- 2 februari 1756 – 4 augustus 1759: Tweede stuurman aan boord van de Straalen.
- 13 mei 1760 – 4 november 1762: Opperstuurman aan boord van de Deunisveld.
- 15 november 1764 – 18 mei 1766: Schipper aan boord van de Baarzande.
De fout in het trouwjaar (1761 i.p.v. 1731)

- In het tweede deel van het grafschrift staat geschreven dat hij op 6 May 1761 huwde. Dat is vreemd, want hij was op reis; rara wat klopt hier niet? Gelukkig bieden de documenten in het Westfries Archief hier uitkomst en ook Steevast 2003 maakt melding van een onjuiste trouwdatum. De schrijfster van het stukje daarover in Steevast 2003, die een secundaire bron citeert — jawel, onze eigen stadsarchivaris Douwe Brouwer — vraagt zich af of er dan wellicht sprake is van een beitelfout op de grafsteen.
- Dat is echter niet het geval. Ook die primaire bron is gelukkig nog aanwezig (zie bijgaande foto van de grafsteen). Daar staat het keurig op vermeld: "Getrouwt Mey 6 Ao. 1731"! Oeps, 30 jaar eerder.
- Zij vervolgt met: "in het jaar van zijn huwelijk, zo blijkt uit een notariële akte, is Gerrit Bartels opperstuurman bij de V.O.C." (Let op: het gaat hier dus om het jaar 1731). Hier gaat de schrijfster wederom in de fout; de functie van opperstuurman kreeg hij pas 29 jaar later in 1760. Er is hier voortgeborduurd op het foute huwelijksjaar 1761.
Woonadres en huis aan de Nieuwstraat

- Hij huwde op 6 mei 1731 met Duijfjen Oukers. Hij woonde — en daar gaan we weer — volgens de transcriptie van het Westfries Archief "in 't Waterhoentje", echter is de transcriptie ook een secundaire bron en is de naam van zijn adres verkeerd overgenomen. Wat er wel staat is in 't Waterpoortje, (Het Waterpoortje is een deel van de huidige Spoorstraat.). Zij woonde op de Nieuwe Haven. Hij zal kort daarna naar de Nieuwstraat zijn verhuisd, want ook dat staat als volgt in het grafschrift: "Woonde Op De Neuwe Straad / Van Zyn Trouwdag Tot Syn Doot".
- Vervolgens zou volgens de schrijfster in Steevast 2003 Gerrit Bartels op 20 augustus 1740 een huis gekocht hebben van Fredrik Hoveling. Helaas gaat het hier weer fout, want op die datum komt deze koop niet voor in het notarieel archief. Waar we het wel tegenkomen is op 26 oktober 1740 en werd het huis niet gekocht van Fredrik Hoveling, maar van diens vader Hendrick Hoveling.

De exacte tekst van de originele akte luidt:
"Wij Willem L'Epie de Jonge & Mr. Anthonij Stochius Schepenen der Stad Enchuizen oirkonden en kennen dat voor ons gekomen is Hendrik Hovelingh, gelijdende en bekennende wel en wettelijk verkogt, opgedragen en getransporteert te hebben aan, ten behoeven en vrijen eigendom van Gerrit Bartels ofte sijn regt en actie verkrijgende, een huijs en erve staande en gelegen op de Nieuwstraat O.Z. belent ten zuijden Froukjen Cornelis en ten Noorden Jan Robbertsz. En bekende hij Comparant van de voorsz. Transporte al voldaan en geheelijk betaalt te zijn met een zomma van Hondert Gulden den laatsten penning met den eersten, belovende daar omme het gemelde getransporteerde te vrijen en vrij te waren gelijk men na regten en uitwijzende de Keuren en Kostumen dezes Stads schuldig en gewoon is te doen, onder generaal verband als na Regten. Des ten oirkonden hebben wij Schepenen voornoemt onze zegels hier onder aangehangen op den 26 Octob. 1740."
De Gerrit Bartelskerk
- In de Enkhuizer Courant van 6 december 1913 werd Gerrit Bartels zijn naam genoemd in verband met een kerk. Men schrijft hier over de niet meer in gebruik zijnde Gerrit Bartelskerk, maar was dat de officiële naam of was het een simpele aanduiding in de trant van de kerk van Gerrit Bartels en had het gebouw een andere naam?
- Wordt vervolgd.
- U begrijpt, als ik nu de secundaire, tertiaire of quartaire bronnen zou gebruiken dat dit wel een heel raar stukje zou worden wat van geen kanten meer klopt.
- Zoals het stukje in Steevast 2003 door de schrijfster S. Messchaert-Heering melding maakt dat "Het laatste stukje van het onderzoek na acht jaar op zijn plaats viel" zult u nu wel begrijpen dat dat nog lang niet het geval is.
Bronnen, noten en / of referenties:
- Dit stuk werd voor het eerst geplaatst op 21 oktober 2021 door ondergetekende Willem Wesselsz. Nipperus.
- Archive.org - Deze publicatie.